Sinds de eerste wolf zich in 2018 weer permanent in Nederland vestigde, op de Noord-Veluwe, delen vos en wolf opnieuw hetzelfde landschap. In 2019 ontstond daar de eerste Nederlandse wolvenroedel en inmiddels leven op meerdere plaatsen in Nederland gevestigde wolven. Twee wilde hondachtigen in hetzelfde gebied roept al snel het beeld op van concurrenten, maar hun onderlinge relatie is veel ingewikkelder. Wolven kunnen een bedreiging vormen voor vossen, terwijl diezelfde wolven tegelijkertijd nieuwe voedselmogelijkheden creëren.
Twee heel verschillende jagers
De vos is een kleine en veelzijdige alleseter die onder meer leeft van muizen, konijnen, vogels, insecten, fruit en aas. De wolf is aanzienlijk groter en jaagt vooral op hoefdieren. In Europese onderzoeken naar het wolvendieet behoren reeën, edelherten en wilde zwijnen tot de belangrijkste wilde prooidieren. Daardoor overlapt het dieet van vos en wolf maar gedeeltelijk. Beide soorten kunnen bijvoorbeeld aas eten of incidenteel dezelfde kleinere prooien benutten, maar doorgaans zijn ze niet rechtstreeks afhankelijk van dezelfde belangrijkste voedselbronnen.
Waar de vos juist van de wolf profiteert
Wanneer wolven een hoefdier doden, wordt een karkas niet altijd volledig opgegeten. De achtergebleven resten vormen vervolgens voedsel voor allerlei andere dieren. Ook vossen maken daar gebruik van. Europees onderzoek laat zien dat kadavers van wolvenprooien voor vossen een belangrijke aanvullende voedselbron kunnen zijn. In het Poolse oerbos van Białowieża bleken vossen veelvuldig gebruik te maken van prooien die door wolven waren gedood.
Dat betekent dat de aanwezigheid van wolven voor een vos niet alleen concurrentie of gevaar oplevert. Een wolf kan voedsel beschikbaar maken dat een vos zelf nooit zou kunnen bemachtigen. Rond zo’n kadaver moet een vos wel rekening houden met grotere dieren en met de mogelijke terugkeer van de wolf. Het gebruik van wolvenprooien is daardoor een afweging tussen voedsel en risico.
Kan een wolf een vos doden?
Ja. Wolven kunnen vossen doden, ook zonder dat de vos daarna wordt opgegeten. Dit wordt intraguild predatie of interferentie tussen roofdieren genoemd: een groter roofdier doodt dan een kleiner roofdier waarmee het leefgebied of bepaalde voedselbronnen worden gedeeld. Voor een vos vormt een wolf dus wel degelijk een potentieel gevaar.
Dat betekent echter niet automatisch dat vossen gebieden met wolven volledig vermijden of dat hun aantallen daar sterk afnemen. De relatie tussen beide soorten blijkt afhankelijk van de omstandigheden. Voedselaanbod, aantallen hoefdieren, de dichtheid van wolven en vossen, menselijke aanwezigheid en de beschikbaarheid van kadavers kunnen allemaal invloed hebben op wat er gebeurt.
Vermijden vossen wolven?
Europees onderzoek laat een opvallend genuanceerd beeld zien. In een studie met cameravallen in het Poolse Białowieża en het Italiaanse Maremma werd onderzocht hoe vossen en wolven dezelfde gebieden in ruimte en tijd gebruiken. De onderzoekers vonden geen duidelijke algemene aanwijzing dat vossen gebieden met wolven vermijden. Op grotere schaal werden vossen en wolven juist regelmatig in dezelfde delen van het landschap aangetroffen.
Dat lijkt misschien tegenstrijdig, omdat een wolf een vos kan doden. Waarschijnlijk spelen de voedselresten van wolven daarbij een belangrijke rol. Voor een vos kan het aantrekkelijk zijn om in een gebied met wolven te leven omdat daar kadavers beschikbaar komen, terwijl hij tegelijkertijd probeert een directe ontmoeting met een wolf te voorkomen. Daardoor kunnen aantrekkingskracht en vermijding tegelijkertijd optreden, afhankelijk van de plaats en het moment.
Onderdrukt de wolf de vossenpopulatie?
Grote roofdieren kunnen in sommige ecosystemen invloed hebben op kleinere roofdieren. Dit wordt vaak besproken in relatie tot de zogenoemde ‘mesopredator release hypothesis’. Wanneer een groot roofdier verdwijnt, kunnen kleinere roofdieren soms toenemen doordat een belangrijke concurrent of natuurlijke vijand wegvalt. De terugkeer van een groot roofdier zou in theorie het omgekeerde effect kunnen hebben.
Voor wolf en vos is dat effect echter niet eenvoudig. Onderzoek uit verschillende gebieden laat zowel negatieve als positieve relaties zien. Wolven kunnen vossen doden en daarmee plaatselijk een remmend effect hebben, maar tegelijkertijd voorzien wolven vossen van aas. Een Europese studie uit 2024 vond in twee onderzochte gebieden zelfs geen duidelijke negatieve ruimtelijke of temporele relatie tussen beide soorten. Er is daarom geen goede basis om te stellen dat de terugkeer van de wolf automatisch leidt tot minder vossen.
Wat betekent dit voor de vos in Nederland?
Voor Nederland is nog niet goed vastgesteld of de terugkeer van de wolf merkbare gevolgen heeft voor de omvang of verspreiding van de vossenpopulatie. De wolf is hier pas sinds 2018 weer gevestigd en veel onderzoek richt zich nog op de ontwikkeling van de wolvenpopulatie zelf. Op basis van onderzoek elders in Europa is er in ieder geval geen reden om te verwachten dat vossen uit wolvengebieden verdwijnen.
Vos en wolf kunnen hetzelfde landschap prima naast elkaar gebruiken. Ze verschillen sterk in lichaamsgrootte, voedselkeuze en manier van jagen. Tegelijk ontstaat er een interessante ecologische relatie: voor de vos is de wolf zowel een potentieel gevaar als een leverancier van voedsel. Juist die combinatie maakt de relatie tussen beide soorten ingewikkelder dan simpelweg concurrentie tussen twee hondachtigen.
