De vos wordt vaak gezien als een sluwe jager, maar wie kijkt naar wat er werkelijk op het menu staat, ontdekt vooral een dier dat zich uitstekend aanpast aan wat zijn omgeving te bieden heeft. De vos is een opportunistische alleseter: hij specialiseert zich niet uitsluitend in één soort prooi, maar benut voedsel dat op een bepaald moment beschikbaar en bereikbaar is. Die flexibiliteit is een van de redenen waarom de vos in uiteenlopende Nederlandse landschappen kan leven, van akkers, duinen en bossen tot dorpen en steden. In een gebied met veel veldmuizen kunnen kleine knaagdieren een belangrijk deel van het menu vormen, terwijl elders konijnen, regenwormen, fruit, aas of voedsel van menselijke oorsprong een grotere rol spelen.
Het menu: van muizen tot fruit
Kleine zoogdieren vormen in veel gebieden een belangrijk onderdeel van het dieet van de vos. Daaronder vallen verschillende soorten muizen en woelmuizen, maar ook konijnen kunnen plaatselijk belangrijk zijn. Daarnaast eet een vos onder meer vogels en eieren, insecten, regenwormen, amfibieën en andere kleine dieren. Regenwormen kunnen vooral onder vochtige omstandigheden gemakkelijk beschikbaar zijn en worden dan volop gegeten.
Een vos eet echter niet alleen dierlijk voedsel. Fruit en bessen kunnen in de zomer en herfst een aanzienlijk deel van het dieet vormen. Bramen, bessen, appels, peren en andere vruchten worden gegeten wanneer ze beschikbaar zijn. Ook aas wordt benut. Kadavers en resten van andere dieren bieden een relatief gemakkelijke voedselbron en kunnen vooral belangrijk zijn in gebieden of perioden waarin andere bronnen minder beschikbaar zijn. Wat precies het grootste deel van het menu vormt, verschilt sterk per leefgebied, seizoen en zelfs per jaar.
Seizoensgebonden dieet
Het dieet van een vos verandert mee met het aanbod in zijn omgeving. In het voorjaar worden jonge dieren, eieren en andere tijdelijk beschikbare voedselbronnen benut. Dat is ook de periode waarin ouderdieren voedsel verzamelen voor opgroeiende welpen. In de zomer zijn onder meer insecten, regenwormen en verschillende vruchten beschikbaar, terwijl in de nazomer en herfst fruit en bessen plaatselijk een belangrijke aanvulling kunnen vormen.
Ook in de winter blijven vossen jagen op kleine zoogdieren en andere beschikbare prooien. Daarnaast kunnen aas en eerder verstopt voedsel worden benut. Er bestaat echter geen vast winters menu: onderzoek in Europa laat zien dat het dieet van de vos sterk verschilt tussen gebieden en afhankelijk is van klimaat, landschap, prooidichtheid en menselijke invloed. Juist doordat een vos gemakkelijk tussen verschillende voedselbronnen kan wisselen, kan hij zich aan sterk uiteenlopende omstandigheden aanpassen.
Hoeveel eet een vos per dag?
Een volwassen vos eet grofweg rond een halve kilo voedsel per dag, maar de werkelijke hoeveelheid varieert. Het energiegehalte van het voedsel speelt daarbij een grote rol: een halve kilo fruit levert bijvoorbeeld veel minder energie dan dezelfde hoeveelheid vlees. Ook lichaamsgewicht, leeftijd, activiteit, seizoen en voortplanting beïnvloeden hoeveel voedsel een vos nodig heeft. Een zogende moervos heeft bijvoorbeeld aanzienlijk meer energie nodig dan een volwassen dier zonder jongen.
Vossen zoeken hun voedsel meestal zelfstandig. Ze kunnen in territoriale familiegroepen leven, maar jagen doorgaans niet gezamenlijk zoals wolven dat bij grote prooidieren kunnen doen. Dat past bij hun voedselstrategie: veel van hun prooien zijn klein en verspreid aanwezig en kunnen door één vos worden gevangen.
Voedsel verstoppen: de voorraadkast van de vos
Een opvallend onderdeel van het gedrag van vossen is het verstoppen van voedsel, ook wel ‘cachen’ genoemd. Wanneer een vos meer voedsel bemachtigt dan hij op dat moment opeet, kan hij een deel ervan begraven of op een andere manier verbergen. In plaats van één grote voorraad aan te leggen, worden voedselstukken vaak over verschillende plekken verspreid. Daardoor gaat niet meteen de hele voorraad verloren wanneer een andere vos of ander dier één verstopplek ontdekt.
Onderzoek heeft aangetoond dat vossen verborgen voedsel later kunnen terugvinden. Daarbij spelen hun geheugen en waarschijnlijk ook hun sterk ontwikkelde reukvermogen een rol. Sommige caches worden al korte tijd later opgehaald, andere blijven langer liggen. Het gedrag stelt een vos in staat om tijdelijk voedseloverschot te bewaren voor een moment waarop er minder gemakkelijk voedsel te vinden is.
De vos als jager op knaagdieren
Omdat muizen, woelmuizen en andere kleine zoogdieren in veel gebieden een belangrijk onderdeel van het dieet vormen, kan de vos invloed hebben op lokale knaagdierpopulaties. Op landbouwgrond kan die predatie ook gunstig zijn voor mensen, bijvoorbeeld wanneer vossen dieren eten die gewassen beschadigen. Britse onderzoeken naar de economische betekenis van vossen wijzen erop dat de voordelen van predatie op onder meer konijnen en knaagdieren een deel van de schade die vossen zelf veroorzaken kunnen compenseren.
Dat maakt de vos niet simpelweg tot een natuurlijke bestrijder van plaagdieren. Hij is een generalistische predator die eet wat lokaal beschikbaar is en daarmee onderdeel vormt van verschillende voedselwebben. Soms betekent dat het vangen van muizen of konijnen, op een ander moment het eten van fruit, insecten of aas. Juist die brede voedselkeuze maakt de vos tot een van de meest aanpasbare roofdieren van Nederland.
